Retro-Review: Sjors en Sjimmie – Avonturen In Minasoussa (1956)

By  |  0 Comments

Supergeeks.nl blaast wekelijks op zaterdag het stof van een oude klassieker voor een retro-review. Deze week een oud Sjors en Sjimmie-verhaal uit 1956, aanhakend op de racismediscussie die afgelopen week in het land weer oplaaide.

Het was weer een weekje wel op het gebied van de discussie over de manier waarop Nederlanders omgaan met het koloniale verleden. Het Amsterdamse muziekfestival Valtifest had als thema voor de 2015 editie Hottentottententententoonstelling bedacht. Wat blijkt, het woord ‘hottentot’ is een scheldwoord. “Een beledigende en politiek zeer incorrecte benaming uit de VOC-tijd voor leden van de Khoikhoi uit Zuid-Afrika”, aldus activist Quinsy Gario, die een blogpost weidde aan de naam.

Tent
“Het Zuid-Afrikaanse volk Khoikhoi werd ten tijde van de VOC in Nederland omschreven als hottentot. De term werd later ook gebruikt als scheldwoord voor iemand die dom of onbeschaafd is.” Valtifest bond in, want het thema van dit jaar was juist bedoeld om aan te tonen dat iedereen, ongeacht kleur, geslacht of geaardheid bij hen welkom is. Zodoende is het tententhema nu omgevormd naar ‘Wie Je Ook Tent’.

Aangifte doen
Onderwijl is ook, terwijl de zomer nog moet beginnen, de Zwarte Pieten-discussie weer volop op gang gekomen. Gisteren maakte de groep Kick Out Zwarte Piet bekend dat ze een actie opzetten waarop sympathisanten wordt gevraagd om op 1 juli, de dag van de afschaffing van de slavernij, massaal aangifte tegen Zwarte Piet te doen bij de politie. Gedoe? Je kan het ook zien als een natuurlijke ontwikkeling, waarin Nederland langzaam maar zeker verandert.

SjoSji02Stijgende verbazing
Alsof het lot er mee speelde, kwam vrijwel gelijktijdig met al deze ontwikkelingen een oud stripboek van Sjors en Sjimmie binnen op de Supergeeks.nl-redactie. Een strip waarvan je de inhoud met de ogen van een modern mens niet anders met stijgende verbazing kan lezen, maar waar bij de oorspronkelijke publicatie in 1956 niemand nog van opkeek. Waarmee zo’n bijna zestig jaar oud stripboek als dit bij uitstek laat zien hoe ver we – ook al gata het nog steeds met horten en stoten – in Nederland eigenlijk zijn gekomen op het gebied van het bespreekbaar maken van racisme (en helaas ook hoe gewoon het ooit was).

Vervolgreeks
We gaan er niet vanuit dat stripmakers Frans Piët en Lou Vierhout racistische bedoelingen hebben gehad. Maar wat je wel ziet is dat het tweetal met de karakters die ze in deze strip opvoeren ongegeneerd stereotiepen enorm uitvergroten en daarmee in een behoorlijk racistische/beledigende hoek schuiven. Het verhaal is een deel van een vervolgreeks waarvan we eerdere en latere delen niet hebben, dus de grotere lijnen ontbreken. Het komt er ruwweg op neer dat Sjors en Sjimmie heel rijk zijn geworden in een eerder deel (volgens het voorwoord door goudsmokkelaars te ontmaskeren) en zij per trein terugkeren naar hun woonplaats Minasoussa. Het duo schaft SjoSji03een auto (topsnelheid 18 kilometer per uur) aan, zet het geld op de bank en al snel zijn er snoodaards op hun pad die achter het geld aan zitten. Als Sjimmie na een flinke val gewond en blind raakt en ook Sjors in het ziekenhuis wordt opgenomen (en kaalgeschoren) wordt de hulp van een Chinese dokter ingeroepen.

Yoda
In het geval van de stereotype karakters is er natuurlijk allereerst Sjimmie. Die is hier met grote rode lippen, kort kroeshaar en grote gouden oorbellen eigenlijk gewoon de Zwarte Piet waar nu zoveel weerstand tegen is. Wat echter het meest opvalt is zijn houterige Nederlands, dat nog het meest weg heeft van een letterlijk vertaald praatje van Star Wars’ Yoda.

SjoSji04Spraakgebrek
Sjimmie is echter niet de enige die aanstootgevend zou kunnen zijn voor een bepaalde groep mensen. Want eveneens in dit verhaal wordt neef Knebbeltje opgevoerd. Knebbeltje blijkt een jongen met een spraakgebrek en hij slist en stottert zich het boek door, waarbij zijn spraakgebrek duidelijk als komisch element is gebruikt. Ongetwijfeld zijn er stotteraars die dit als grievend kunnen ervaren. Knebbeltje blijkt overigens de échte racist in dit boek, want niet gecharmeerd van ‘die vieze zwarte Sjimmie’. Om voorgoed van hem af te zijn, spant hij een touw langs de trap, waarover Sjimmie struikelt.

Aanstoot
Sjimmie overleeft de val echter en als Knebbeltje hem vervolgens in het ziekenhuis bezoekt, vergelijkt hij hem met een aap. Dat is direct het moment dat blijkt dat de strip waarschijnlijk niet écht racistisch bedoeld kan zijn, want de dienstdoende zuster straft die vergelijking genadeloos af. Je kan echter afvragen of de opmerking in eerste instantie niet is bedoeld om op de lachspieren van de lezers te werken en de zuster als excuus is ingezet. Als zodanig zou je er alsnog aanstoot aan kunnen nemen. Lastig, want dan is aan alles aanstoot te nemen.
SjoSji05
Het volgende stereotype karakter laat niet lang op zich wachten, want de val heeft Sjimmie blind gemaakt en om zijn vriendje te helpen, gebruikt Sjors het geld dat is verdiend om een Chinese dokter in te schakelen die een expert op dat gebied is. Deze Li-Pei-Foe is ook alles behalve subtiel. Knalgeel ingekleurd, traditionele SjoSji06Oosterse gewaden aan, lange sliertbaard, lange nagels. En opvallend genoeg hetzelfde ‘accent’ als Sjimmie. Pas in het nawoord (waarin het volgende boek wordt aangekondigd) wordt gesteld dat men er in China al lang niet meer zo bijloopt als Li-Pei-Foe.

Discussie voeren
In de tien jaar na de Tweede Wereldoorlog, was Nederland nog in de opbouw. Het betekende ook dat destijds door de gemiddelde Nederlander nog nooit een buitenlander was gezien. Of beter ‘een buitenlander van een ander ras’, want Duitsers, Amerikanen en Canadezen tellen in deze natuurlijk niet. Het werken met stereotypen was een manier om in één klap duidelijk te maken dat een karakter uit een ver land kwam. Of – in het geval van de neef met een spraakgebrek – om een karaktereigenschap uit te vergroten. We hebben hier ook nog een boek van jaren later (Sjors en Sjimmie naar de Pintoplaneet) binnengekregen en die toont echter aan dat er tussen 1956 en 1965 op dat gebied amper progressie is geboekt. Dat we nog eens vijftig jaar later hardop de discussie voeren met zijn allen, is gewoon alleen maar goed. Dat toont deze strip, die echt niet meer op deze manier uitgebracht zou kunnen worden, eens te meer.

Reacties

Reacties

Leave a Reply

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML-tags en -attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>